Spór o datę startową polskiego oświecenia - klp.pl
Streszczenia i opracowania lektur szkolnych klp klp.pl Lektury Analizy i interpretacje Motywy literackie Epoki
Tak jak przy określaniu daty początkowej każdej epoki, tak i w przypadku oświecenia nie jest to proste i jednoznaczne. Z pewnością najłatwiej określić okres stanisławowski polskiego oświecenia, czyli lata panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego (1764-1795). Dwór królewski niemal natychmiast stał się centrum rozwoju myśli oświeceniowej, rozkwitł wówczas mecenat, tworzyli najwybitniejsi przedstawiciele epoki, zaczęły również wychodzić takie czasopisma jak „Monitor” i „Zabawy Przyjemne i Pożyteczne”. Pojawiła się również idea teatru publicznego, pisano, projektowano i malowano zgodnie z duchem nowej epoki.

Niektórzy badacze łączą początek nowej epoki z dziełem Stanisława Konarskiego „O skutecznym rad sposobie”, czterotomowym traktacie politycznym, który ukazał się w latach 1760-1763. Badacze zakładają jednak, że początek oświecenia w Polsce nastąpił w połowie wieku, lub już w 1730 roku.

Sytuacja polityczna, gospodarcza i społeczna państwa polskiego w pierwszej połowie XVIII wieku pogarszała się. Na pierwszym planie widać było upadek miast i mieszczaństwa. Traktat poczdamski z 1720 roku zakładał zachowanie anachronicznego stanu „złotej wolności”. Kultura sarmacka ulegała degeneracji. Sejmy coraz częściej zrywano, kwitła anarchia.

Wczesne oświecenie datuje się na lata 1730-1764, pojawiają się wówczas zjawiska, które zapowiadają nadejście nowych czasów. Mimo iż dominuje „noc saska”, budzą się poszczególni działacze, głównie ze stanu duchowieństwa i magnaterii. Grupie osób pragnących doprowadzić do reform przewodzi ojciec przyszłego króla Stanisław Poniatowski (stronnictwo Czartoryskich). Ważna była działalność braci Załuskich, jednak nie przynosiła wtedy jeszcze znaczących rezultatów. Andrzej Stanisław (biskup krakowski, kanclerz wielki koronny) oraz Józef Andrzej zaczęli nawiązywać kontakty z wybitnymi przedstawicielami kultury niemieckiej, uświadamiając sobie opłakany stan polskiej kultury. Niestety nie udała się reforma Akademii Krakowskiej. W 1747 roku otwarto ufundowaną przez Załuskich bibliotekę publiczną, rozpoczęła się powolna reforma szkolnictwa średniego. Głównym celem reformy było powiązanie szkoły z potrzebami życia publicznego.

Od 1740 roku istniało założone przez Konarskiego Collegium Nobilium, którego wykładowcy kładli nacisk na naukę języków nowożytnych, a także języka polskiego kosztem łaciny, jednak przeznaczone było wyłącznie dla elity. Konarski wydał również „Ustawy szkolne”, a także traktat „O poprawę wad wymowy” (1741), który kład nacisk na dbanie o piękno polszczyzny. Powstają także nowe instytucje naukowe i literackie. W warszawie Wawrzyniec Mitzler de Kolof wydaje „Warschauer Bibliothek” (1753-55) według programu J.A. Załuskiego zakładającego rehabilitację kultury polskiej i „Acta literraria” (1755-56), mecenasem których był wojewoda nowogrodzki Józef Aleksander Jabłonowski.

Należy przyjąć, że początek oświecenia w Polsce nastąpił około 1750 roku. Niepodważalne stały się wówczas racje reformatorów, a społeczeństwo dojrzewa do oświeceniowych zmian.


Polecasz ten artykuł?TAK NIEUdostępnij


  Dowiedz się więcej
1  Powrót posła - geneza
2  Teatr oświeceniowy w Polsce
3  Filozofia oświecenia - charakterystyka



Komentarze: Spór o datę startową polskiego oświecenia

Dodaj komentarz (komentarz może pojawić się w serwisie z opóźnieniem)
Imię:
Komentarz:
 





Streszczenia książek
Tagi: