Postaci literatury polskiej - klp.pl
Streszczenia i opracowania lektur szkolnych klp klp.pl Lektury Analizy i interpretacje Motywy literackie Epoki
Stanisław Leszczyński (1677-1766) – w latach 1704-1709 i 1733-1736 król Polski. Działacz polityczny, kulturowy, literat. Autor dzieła Głos wolny wolność ubezpieczający ogłoszonego w 1733 r. W swej pracy Leszczyński wytycza drogę reform, którymi powinna pójść Rzeczypospolita, krytykuje anarchię i inne zjawiska polityczno-społeczne, które powodowały nieład w Polsce. Opowiada się za wzmocnieniem władzy centralnej, zniesieniem poddaństwa chłopów, ograniczeniem liberum veto.

Franciszek Zabłocki (1752-1821) urodził się w rodzinie szlacheckiej na Wołyniu. Pracował w Komisji Edukacji Narodowej, później został sekretarzem Towarzystwa do Ksiąg Elementarnych. W czasie Sejmu Czteroletniego zyskał sławę jako wybitny poeta walczący piórem z przeciwnikami reform. Brał udział w powstaniu kościuszkowskim, a po jego upadku wyjechał do Rzymu na studia teologiczne i przyjął święcenia kapłańskie. Do końca życia był proboszczem (a później dziekanem) w Końskowoli.

Jako poeta zadebiutował w „Zabawach Przyjemnych i Pożytecznych”, publikując na ich łamach ody, sielanki, bajki i listy poetyckie. Trwałe miejsce w dziejach literatury zapewniły mu jednak przede wszystkim komedie. Napisał ich ponad pięćdziesiąt, z czego do naszych czasów zachowało się czterdzieści trzy. Jego komedie oparte były na francuskich wzorach, m.in. na komediach Moliera. Łączył w nich zmysł obserwacji z erudycją i znajomością motywów z literatury europejskiej. Unikał łatwego moralizatorstwa i uproszczonego dydaktyzmu. Napisał m.in. Fircyka w zalotach – komedię, której bohaterem uczynił lekkoducha, fircyka, bawiącego się uczuciami i czerpiącego z życia same przyjemności. Począwszy od roku 1780 przez prawie całe dziesięciolecie był Zabłocki głównym twórcą repertuaru dla sceny polskiej Teatru Narodowego, ale tak naprawdę tylko Fircyk w zalotach oparł się próbie czasu i jest do dziś wystawiany na polskich scenach.

Julian Ursyn Niemcewicz (1758-1841) Ukończył Szkołę Rycerską, został adiutantem księcia A. K. Czartoryskiego. Działacz obozu patriotycznego, poseł w czasie Sejmu Wielkiego, adiutant Kościuszki w powstaniu 1794 roku, razem z nim więziony, po uwolnieniu również wyjechał do Stanów Zjednoczonych. Do kraju na stałe wrócił w 1807 r. i brał czynny udział w życiu społecznym i kulturalnym, był m.in. prezesem Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Jeden z przywódców powstania listopadowego.

Niemcewicz jest autorem słynnej komedii politycznej Powrót posła, wystawionej pierwszy raz w styczniu 1791 r, w której ukazuje konflikt postępowej i konserwatywnej szlachty na tle politycznych sporów towarzyszących obradom Sejmu Czteroletniego. Spośród bardzo obfitej twórczości Niemcewicza szczególną rolę odegrały jeszcze napisane u progu XIX wieku Śpiewy historyczne.

Streszczenie i opracowanie Powrotu posła znajdziesz tutaj.

Wojciech Bogusławski (1757-1829) pochodził z Poznańskiego z niezbyt zamożnej rodziny szlacheckiej. Wybrał zawód aktora, co było wówczas dla szlachty decyzją szokującą. Nie ograniczył się do występowania na scenie, sam zaczął pisać sztuki, a także tłumaczyć i adaptować utwory francuskie. Bogusławski przetłumaczył, przystosował i wystawił także około dwudziestu oper włoskich. Objął dyrekcję zespołu teatralnego, z którym występował w Wilnie, Grodnie i we Lwowie. W 1783 roku został dyrektorem Teatru Narodowego, w tym czasie na deskach jego teatru wystawiano m.in. sztuki Moliera i Szekspira oraz wybitne dzieła polskie – np. Powrót posła. Sam Bogusławski napisał Henryka IV na łowach oraz Cud mniemany, czyli Krakowiacy i Górale (komediooperę czy inaczej operę komiczną).

Bogusławski jako aktor, dyrektor Teatru Narodowego, autor, historyk teatru i twórca podręcznika gry aktorskiej zajmuje w dziejach polskiego teatru miejsce wyjątkowe.

Adam Naruszewicz (1733-1796) – potomek podupadłej rodziny magnackiej, jezuita, później biskup smoleński. Uczestnik wydawanych przez króla obiadów czwartkowych, poeta, tłumacz, historyk, redaktor „Zabaw Przyjemnych i Pożytecznych”, a także nauczyciel w Szkole Rycerskiej. Twórczość Naruszewicza ma w sobie elementy barokowego przepychu i pompatyczności. Poeta chętnie stosuje hiperbole, wyszukane porównania. Jego wiersz Balon jest już jednak wyrazem oświeceniowej wiary w rozum, możliwości poznania, pokonywania praw natury. Naruszewicz zasłynął również z satyr – ta najbardziej znana to Chudy literat, w której krytykuje intelektualne zacofanie szlachty. Na polecenie króla opracował również siedmiotomową Historię narodu polskiego, materiały zebrane przy jej pisaniu nazwane zostały Tekami Naruszewicza.

Szczegółową biografię Naruszewicza znajdziesz tutaj, a interpretację jego wiersza Balon - tutaj.

Ignacy Krasicki (1735-1801) - poeta wywodzący się ze zubożałej magnaterii. Duchowny, pobierający nauki w Warszawie i w Rzymie. Kapelan i współpracownik króla, późniejszy biskup warmiński. Pisywał do „Monitora”. W swej siedzibie w Lidzbarku Warmińskim kolekcjonował dzieła sztuki, książki, ryciny. Zadebiutował w „Zabawach Przyjemnych i Pożytecznych” wierszem Święta miłości kochanej ojczyzny, będącym fragmentem poematu heroikomicznego Myszeida. W utworze tym bohaterami stają się koty i myszy, których historia toczy się w czasach mitycznego króla Popiela. Myszeida zaliczana jest do satyr aluzyjnych, a interpretatorzy doszukują się w niej satyry na sarmackie zwyczaje i przesądy. Jeszcze słynniejszym poematem heroikomicznym jest Monachomachia. Krasicki atakuje w niej środowisko zakonne, jego wynaturzenia i wypaczenia. Na temat tego poematu heroikomicznego przeczytasz więcej tutaj.

Najsłynniejszymi dziełami Krasickiego pozostają jednak jego satyry i bajki. Ich omówienie znajdziesz w serwisie poświęconemu poecie. Krasicki jest także autorem pierwszej polskiej powieści – Mikołaja Doświadczyńskiego przypadków.

Stanisław Trembecki (1739-1812) - poeta urodzony w Tulczynie na Ukrainie. Od 1769 r. związany ze Stanisławem Augustem, stały bywalec obiadów czwartkowych. Cieszył się szczególną sympatią króla, który ratował go w tarapatach finansowych, w które Trembecki nieustannie popadał. Wykształcony i zdolny, nie przykładał jednak większej wagi do swojej twórczości. Nie stworzył żadnego większego dzieła, poprzestając na ogół na poezji ulotnej. Poezja była zresztą dla niego jedynie środkiem dającym utrzymanie. Trembecki zaliczany jest do grupy libertynów gardzących fanatyzmem, irracjonalnością, moralnością oraz ideą Boga (religia była dla niego sprzeczna z rozumem).

Pisał odznaczające się niezwykłymi walorami języka bajki (oparte zasadniczo na twórczości La Fontaine’a), wiersze polityczne (Oda nie do druku, Oda na ruinę zakonu jezuitów), jest ponadto autorem panegiryczno-refleksyjnej idylli Powązki sławiącej podwarszawską rezydencję Czartoryskiej oraz Sofiówki, w której opiewa park Szczęsnej-Potockiej pod Humaniem.

Po upadku Rzeczypospolitej Trembecki towarzyszył Stanisławowi Augustowi w Grodnie i Petersburgu. Ostatnie lata życia spędził u Szczęsnego-Potockiego w Tulczynie jako rezydent na jego dworze.

Tomasz Kajetan Węgierski (1756-1787) urodził się w Śliwnie koło Białej Podlaskiej w rodzinie drobnoszlacheckiej. Uczęszczał do warszawskiego kolegium jezuickiego, gdzie poetyki uczył go Naruszewicz. Jego sielanki, ody i bajki szybko zostały ogłaszane w „Zabawach Przyjemnych i Pożytecznych” i zapewniły Węgierskiemu niezłą reputację literacką. Uczestnik obiadów czwartkowych. Tłumaczył Monteskiusza i Rousseau. Duchem wolterianizmu przeniknięte jest – z kolei – jego największe dzieło Organy poema heroikomiczne w sześciu pieśniach wydane anonimowo w 1784 r. Obdarzony ciętym piórem i niezależnością sądu nie wahał się w swoich utworach szargać świętości, krytykował przedstawicieli najmożniejszych rodów, drwił nawet z króla i jego poczynań. Otwarcie głosił libertynizm i epikureizm.

W 1779 r. wyjechał z kraju na zawsze, podróżował po świecie, po czym osiadł w Paryżu. Zmarł przedwcześnie w Paryżu.

Franciszek Karpiński (1741-1825) - poeta tworzący w nurcie sentymentalnym, związanym z Puławami, określany mianem „poety serca”. Urodził się w ubogiej rodzinie szlacheckiej na Pokuciu, po ukończeniu edukacji został prywatnym nauczycielem w bogatych domach szlacheckich. W 1780 roku Karpiński został sekretarzem Adama Czartoryskiego. Jego twórczość zebrana została w tomikach Zabawki wierszem i prozą wydanych w latach 1782-1787 r. w Warszawie. Były to elegie, erotyki, wiersze patriotyczne, religijne, sielanki. W 1792 r. opublikował Pieśni nabożne, a wśród nich swoje najsłynniejsze pieśni religijne. Jest także autorem pamiętnika Historia mego wieku i ludzi, z którymi żyłem. Zmarł w 1825 r. w Chorowszczyźnie.

Więcej na temat Karpińskiego znajdziesz w serwisie poświęconym poecie - Karpiński.

Stanisław Staszic urodzony w 1755 roku w rodzinie mieszczańskiej, duchowny, poeta, literat. Studiował w Niemczech, Francji. Był nauczycielem dzieci Andrzeja Zamoyskiego. Organizator życia kulturalnego i intelektualnego. W 1787 roku wydał Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego, w których krytykował społeczną i polityczną sytuację w ówczesnej Polsce. Występował w niej przeciwko magnaterii, która miała być odpowiedzialna za upadek kraju. Ważną rolę przypisywał edukacji, która miała być przyczynkiem do reformy. W 1790 roku wydał Przestrogi dla Polski, w których zajął się problematyką ustrojową i społeczną.

W roku 1800 został członkiem utworzonego wtedy Towarzystwa Przyjaciół Nauk, a później jego prezesem. Tłumaczył Iliadę Homera, pisał oryginalne prace literackie i naukowe z dziedziny geografii, geologii i statystki, m.in. epokowe dzieło O ziemiorództwie Karpatów i innych gór i równin Polski.

Hugo Kołłątaj (1750-1812) urodził się w rodzinie szlacheckiej na Wołyniu. Swoją edukację rozpoczął w szkołach w Pińczowie, a następnie studiował na Akademii Krakowskiej, gdzie ukończył studia, uzyskując tytuł doktora filozofii. Studiował w Wiedniu, później w Rzymie, w ten sposób uzyskał doktorat z prawa i teologii oraz przyjął święcenia kapłańskie. Po powrocie do Polski został kanonikiem krakowskim. Z czasem podjął działania na rzecz zreformowania polskiego systemu nauczania, angażując się w prace Towarzystwa dla Ksiąg Elementarnych oraz Komisji Edukacji Narodowej. Był też autorem planu rozbudowy szkolnictwa w kraju. Zreformował Akademię Krakowską: wprowadził dodatkowe wykłady, umożliwił studia mieszczaństwu oraz uporządkował sprawy finansowe Akademii. Został również jej rektorem.

Po powrocie do Warszawy dołączył do stronnictwa patriotycznego i zgromadził wokół siebie publicystów, tworząc tzw. Kuźnicę Kołłątajowską. Należeli do niej: Franciszek Ksawery Dmochowski, Franciszek Salezy Jezierski, Franciszek Zabłocki, Jan Śniadecki. Członkowie Kuźnicy kształtowali opinię publiczną, zależało im na uzyskania poparcia szlachty dla zdecydowanych reform politycznych. Kołłątaj był również jednym z autorów Konstytucji 3 Maja. Żądał zniesienia liberum veto, postulował wprowadzenie praw dla mieszczan oraz wolności dla chłopów (zamiana pańszczyzny na czynsz). Swoje argumenty umiał przedstawić w sposób jasny i zrozumiały, co pomogło mu w realizacji wytyczonych celów. W 1794 roku przebywał w Dreźnie, gdzie wspólnie z Ignacym Potockim i Franciszkiem Ksawerym Dmochowskim pracował nad dziełem O ustanowieniu i upadku Konstytucji 3 Maja 1791.

Kołłątaj uczestniczył w insurekcji kościuszkowskiej, był jej organizatorem i członkiem Rady Najwyższej Narodowej. Po nieudanym powstaniu opuścił Warszawę w obawie przed represjami carskimi. Został aresztowany przez Austriaków w chwili, gdy zmierzał na Węgry. W więzieniu przebywał do 1802 roku. Potem udał się na Wołyń, współtworzył tam Liceum Krzemienieckie. Przez rok był więziony w Moskwie, a potem wrócił do Księstwa Warszawskiego, tam spędził resztę swojego życia.

Swoje poglądy polityczne zawarł w utworach:
  • rozprawa polityczna Do Stanisława Małachowskiego, referendarza koronnego O przyszłym sejmie Anonima listów kilka ,
  • Prawo polityczne narodu polskiego - częścią tego utworu jest odezwa Do Prześwietnej Deputacji.


Polecasz ten artykuł?TAK NIEUdostępnij


  Dowiedz się więcej
1  Teatr oświeceniowy w Polsce
2  Inne instytucje oświeceniowej kultury
3  Kierunki filozofii oświeceniowej



Komentarze: Postaci literatury polskiej

Dodaj komentarz (komentarz może pojawić się w serwisie z opóźnieniem)
Imię:
Komentarz:
 





Streszczenia książek
Tagi: